X
تبلیغات
ژیله مۆ
مێژوو

ده ستی ته زیو

حه یفه ئه و ده سته که گولزاری ده نه خشا ند ، بشکی

حه یفه ئه و ده سته که دلداری ده گه وزاند ، بشکی

حه یفه ده ستی که به له رزی و به ته زیوی دیسا ن

دوژمنی ملهوری  زورداری ده له رزاند،بشکی

له بیست و چوارمین سال وه گه ری  کوچی دوایی شاعیری هه ست ناسکی کورد ،ماموستا هیمن سلاو له گیانی که له شاعیری شورشگیر و نیشتمان په روه ر

+ نوشته شده در  شنبه 1389/01/28ساعت 0:19  توسط چیا  | 

کورده کانی تورکیا

به ند و به ستی نیوان ئیران و تورکیا له سه ده ی شازده دا بوه هوی ئه وه ی که کورده کان تووشی دابران له یه کتر ببن ،ده وله تی ئیران به دانی ئیمتیازیکی زوربه ناوچه کورد نشینه کان توانی زوربه ی زوریان بینیته ژیررکیفی خویانه وه وله ئیرانیان جیا بکاته وه ،ئه م ناوچانه سه ر به خویی یه کی ته واویان بوو حاکمه کان یان ده یان توانی به نیوی خویانه وه سکه لی ده ن و پیتاک نه ده ن به مه رجیک به دژی عوسمانی یه کان هه ل نه ستن و ئال و گور له ناوچه ی ژیر ده سه لات یاندا پیک نه هینن.

تیک هه لچوونه یه ک له دوای یه که کانی عوسمانی له گه ل ده ورو به ر  و  کرانه پی خوستی کورد

وستان ،که بو کورده کان جگه له مال ویرانی هیچی تیدا نه بوو،بوه هوی ئه وه ی که کورده کان له سه ره تای سه ده ی نوزده دا له و بارودوخه وه ره ز ببن و یه ک له دوای یه ک هه ستنه سه رپی به لام هه ر هه موویان به هوی پیلانی دوژمنان و نه بوونی یه کیه تی تووشی شکان بوون  یه که مین شورش له سالی 1806له لایه ن عبدالرحمن پاشا میری بابانه وه هه لگرسا  ،دوای ئه و میر موحه ممه د میری سوران شورشی هه لگرساند سه ره تا سالی 1835زور ده سکه وتی باشی بوو به لام له ئاکامدا به فیل و دهو ده یگرن و سالی 1835 له ترازبون ده یکوژن.

سالی 1821 به درخان به گ میری بوتان هیزی نیزامی خوی په ره پی ده دات هه تا سالی 1839 زوربه ی زوری ناوچه کوردنشینه کان دینته ژیر رکیفی خوی ، له گه ل میرنشینی ئه رده لان و ئاغا کانی قارص دا په یمان ده به ستی و که ش و هه وایه کی ته واو دیموکراتیک ده خولقینی  موسولمان و جوله که و فه له به بی که مترین جیاوازی له ناوچه ی ژیر ده سه لاتی ئه و دا ژیانیان تیپه ر ده کرد   یه که مین میری کورد بووتوانی کونفیدراسیو نیک له کورده کانی ژیر ده سه لاتی  عوسمانی پیک بینی به لام به هوی لایه نگری نه کردنی کورده کانی تر وهه روه ها خه یانه تی برازا که ی "یه زدان شیر" تووشی شکان هات و بو دورگه ی کریت و بولغارستان و دیمه شق دوریان خسته وه له ئاکامدا سالی 1868 له دیمه شق کوچی دوایی  کرد.

دوایی ئه و له سالی 1880داشورشی شیخ عوبه یدیللا سه رکوت کرا ،سولتان عه بدولحه مید به پیک هینانی هیزی حه میدیه که کورد بوون توانی بو ماوه یه ک به ر به شورشی کورده کان بگری ،تا ئه وه ی که براییم پاشا سه روکی هوزی میلان سالی 1908له نیوان ئامید و ئالپو دا شورشی هه لگرساند به لام سه رکوت کرا.

له و سالانه دا روناک بیرانی کورد کومه لی سه رکه وتن وسه ربه رزی کوردیان دامه زراند،له سالی 1909 ده وله تی عوسمانی تیک چوو ،کورده کان شیلگیرانه له م روخانه دا یارمه تی تورکه تازه پی گه یشتوه کانیان کرد تا له داها توودا به شیان ببیت به لام تورکه کان خه یانه تیان کرد و له ئاکامدا کورده کان لی بران ده س بده نه چه ک شورش هه لگرسیننه وهُ شورش ته واوی ناوچه کانی ژیر ده سه لاتی عوسمانی گرته وه که بریتی بوون له شورشی عه شیره کانی بارزانی ،زیباری،بابان و ...که سانیکی

 وه ک شیخ مه حموود له سلیمانی و شورشی سه لیم عه لی و موسا به گ له بتلیس .له ساله کانی شه ری جیهانی یه که مدا سولتان ره شاد جه هادی گشتی راگه یاند ،به پیچه وانه ی کورده کانی باکوور  ،کورده کانی سوله یمانی و درسیم وه لامیان نه دانه وه و به هیوای رزگاری خویان دایه پال هیزه کانی روسیا .

دوایی کوتایی شه ر به هوی بی ئه زموونی کورده کان وه له سه روی هه مویان شیخ عه بدول قادر      ده رفه تی سه ربه خویی کوردوستان له کیس درا و به نده کانی 62و63په یمانی سیوه ر که 10ی ئوتی 1920پیک هینانی ده وله تی کوردستانی به سه ر عوسمانی یه کاندا ده سه پاند له بیر چووه .

هاوینی 1922خاکی عوسمانی به ته واوی له یه ک هه لوه شا و ده وله تی تورکیای ئیستا که زور بچووکتر بو بوه میراتگر و زور زو به لینه کانی خسته پشت گوی ،به خیرایی له سالی 1925دا شیخ سه عید به ذژی که مالی یه کان شورشی هه لگرساند ،که مال ئاتاتورک گورج حکو مه ت نیزامی راگه یاند و به فیل ودهو وپروپاگه نده ی ساخته کارانه ،شورشی شیخی پیرانی سه رکوت کرد و له 4ی سیپته مبه ری 1925دا شیخی له گه ل 48هاوریی له دار دا و کورده کانی به زوره مله نیشته جیی ناوچه کانی روژئاوا و باشووری تورکیا کرد .

دوایی سه رکوت کردنی شورشی شیخ سه عید کورده کان کومیته ی خویبونیان ساز دا و له شاخه کانی ئاراراتدا به سه روکایه تی ژینرال ئیحسان نوری پاشا شورشیان هه لگرسانده وه له سه ره تا دا سه رکه وتنی گرینگیان وه ده ست خست به لام له ئاکامدا دوایی 3سال، سالی 1930به هویی دره نده یی تورکه کان و خه یانه تی ئیران به کورد شورش له به ر یه ک چوو دوایی ئه مه تورکیا ته وژمیکی له راده به ده ری خسته سه ر کورده کان نیوی نان تورکی شاخی ،هه ربویه سه ید ره زا له درسیمدا شورشی به رپا کرد ئه ویش بی به زه یی یانه سه رکوت کرا و سه ید ره زاش له 15ی نوامبری 1937دا له دار درا و نیوی درسیمیش کرایه "تونجه لی".

به سه رکوت و راوه دونان و نیو گورکی کوردیان گه مارو دابوو به لام سالی1961لی بران که هه ندیک ئازادی کومه لایه تی و تاکه که سی یان پی بده ن له و ساته وه تا ئیستا به رده وامن له خه بات و        به ربه ره کانی .

کورده کانی باکوور به زارا وه ی زازاکی ده ئاخوین و ئایینه که یان سوننی ، شیعه ، علی اللهی و مه سیحین وپیکه وه به برایانه ژیان تیپه ر ده که ن ئه وچه ند ساله به هوی زولم و زوری تورک ،کوردوستان بوته ناوچه یه کی دواکه وتوو و به جی ماو   هه رچه ند له رابردوودا بنکه ی شارستانیه ت وپیشکه وتن بوه وتا ئیستاش ئاسه واری که شتی یه که ی نوح له سه ر چیای جودی له زنجیره چیاکانی ئاراراتدا دیاره .

میژوونوسی گه وره و به نیوبانگی کورد که له سه ده ی16زایینی دا شه ره فنامه ی نوسیوه کوردی شاری بتلیسه،هه رئیستا تورکیاموسیقای کوردی به نیوی موزیک وهونه ر تورکی له دنیادا بلاو د کاته وه .زور   که سی به رزو به ریز له نیو کورده کانی تورکیادا سه ریان هه لداوه وه ک یولماز گونای له بواری ده رهینانی فیلمدا ،یاشار که مال له بواری نوسیندا ،حکمه ت ستین و  عه بدوللا ئوجه لان له بوا ری رامیاریدا ،شوان په روه ر و شه هریبانی کوردی له دنیای گورانیدا دره وشاونه ته وه .

+ نوشته شده در  جمعه 1389/01/20ساعت 15:6  توسط چیا  | 

کورده کانی ئیران

به داخه وه له ئیراندا به هه له ته نیا ئوستانی کوردوستان به کورد داده نین له کاتیکدا ئوستانه کانی ئیلام،کرماشان،کوردوستان،لورستان،ئازه ربایجانی روژئاوا،هه مه دان

بنکه ی سه ره کی کورده کان بوون و هه ن به زاراوه کانی جوراوجوری کوردی

(له کی،که لهوری،گورانی،جافی،هه ورامی)به پیی شوینی نیشته جی بوونیان پیکه وه ده دوین.

جگه له ناوچه ی زاگروس که شوینی سه ره تایی کورده کان بوه، له زور ناوچه ی تری ئیران وه ک باکوری ئوستانه کانی خوراسان،گیلان،مازه نده ران، تاران،قوم،سیستان و به لوچستان،فارس و کرماندا بوون و هه ن و بو یه که م جار له سه ده ی پینجی کوچی دا له لایه ن سولتان سه نجه ری سه لجوقی یه وه ولاتی کوردان نیودیر کراوه ، کورده کانی ئازه ربایجانی روژ ئاوا و کوردوستان سوننین و پاشماوه یان شیعه ی دوازده ئیمامه ن .

دوای دامه زرانی ده وله تی شیعه ی سه فه وی له ئیران وه دامه زرانی ده وله تی سوونی عوسمانی ،بو ماوه یه کی دور وه دریژ کوردوستان بوه گوره پانی شه ری ئه م دو ولاته هه رئه وه ش بوه هوی هه لبرانی زیاتری کورده کان له یه کتر تا هاته ئه وه ی که له سه رده می په هله ویدا ورده ورده هه ستی گه ل دوستی وه نیشتمانپه روه ری جیی هه ستی ئایینی گرته وه.

له ئیراندا بیروکه ی دور که وتنه وه له ناوه ند زوربه هیز نه بوه چونکه کورده کان خویان ئیرانی یه کی       ره سه ن و توخمه ن وله گه ل گه لانی تری ئیراندا تیکه لی فه رهه نگیان هه یه .

له سالی1624ی زایینی دا کاکلی سه ره کی هیزه کانی شا عه باس کوردانی موکوریان  بوون که هیزه کانی عوسمانی یان تووشی شکانیکی سه یر کرد ،بنکه ی سه ره کی موکوریان ناوچه ی مه هاباده .

هه روه ها له سه رده می ناسره دین شای قاجاردا ،سه ردار عه زیز خان  یه کیک له هاوری یانی  نزیکی شا و ئاجودان باشی و فه رمانداری نیزامی تاران بوه که زور خزمه تی گرینگ و به رچاوی به ئیران کردوه .

به پیی بیروکه ی سوون مه لبه ندی موکوریان ئه وشو.ینه یه که زه رتوشتی پیغه مبه رله ویدا له داییک بوه و ده ستی کردوه به بلاو کردنه وه ی ئایینه که ی ،زاراوه ی مو کوریان زور زیاتر له زاراوه کانی تری کوردی به زاراوه ی ئه ویستایی  زه رتوشت نزیکه .

بنی ئه رده لانیش هوزیکی تری به نیو بانگی کورده که بنکه ی سه ره کیان سنه یه و ده وریکی زور      به رچاوتریان له موکوریه کان گیراوه ،سنه شاریکی زور کون و میژوویی یه زور به ی نوسراوه کانی         ده گه ریته وه بو سه رده می ساسانی .

هوزیکی به نیوبانگی تری کورد ،جافه کانن که له باشووری ناوچه ی ئه رده لاندا نیشته جین وبنکه که یان جوانرویه و شه رکه ری بویر و چاو نه ترسی به نامی یان زوره .

دراوسیی باشوری جاقه کان هوزی که لهوره که له خواروی باشووری کوردوستانی ئیران بولای سنووری کرماشاندا نیشته جین و یه کیک له وناوچانه یه که میژینه یه کی زور کونیان له میژوویی فه رهه نگی ئیراندا هه یه .

جگه له م هوزانه ،چه ند عه شیره ی تری وه ک پازوکی یه کان له تاران،نچاوه ندی یه کان وپاوه نوری یه کان وزفرانلی یه کان له خوراسان،جوزجانی یه کان له هه مه دان ، خیله کی یه کانی مه ردانلو له      مازه نده ران،شوانکاره کان له فارس ، له ئه راکدا هوزی ئه مباریو و چه ند تیره یه ک له عه شایه ری     له ک ، له ناوچه ی نیوان قه زوین و گیلاندا عه شایه ری عومه رلو نیشته جین ، هه روه هاجگه له وشوینانه دا له ناوچه کانی کرمان و گیلان و خوزستاندا کوردی لی یه .

ته یافه یه کی تری کورد لوره کانن ،"یاقوت حموی"ئه لی لوره کان ئه و کوردانه ن که له ناوچه ی نیوان خوزستان و ئیسفه هاندا نیشته جین .

لوره کان  چوار عه شیره ی گه وره ی مه مه سه نی ،کوهگیلویی ،به ختیاری و لورن ،ئایینه که یان شیعه یه به لام زوربه ی هوزه له که کان عه لی ئه للایین.شیوه ی ئاخا فتنی زوربه ی زوریان له کوردی نزیکتره تا له فارسی بو خوشیان لایان وایه ده چنه وه سه ر کورده کان .

به دریژایی میژوو کورده کان به رگری یان له ئیران و ئیرانی بونی خویان کردوه و خزمه تی به رچاویان کردوه و بو ئاوه دانی ئیران هه نگاویان هه لگرتوه .

له هه لمه نی  ئه سکه نده ر و هیرشی عه ره به وه بگره تا ده گاته ده ست دریژی روسیا و عوسمانی به را مبه ر کی یان کردوه و به شایه دی میژوو بویری و ئازایه تی یه کی یه کجار زوریان له خویان نیشان داوه.

شوینه واری به رزی و ئاوه دانی له هه مو شوینیکی کوردستاندا به رچاو ده که وی  ئاسه واری ته پولکه ی قه لایچی بوکان ،ئه شکه وتی زیویه ی سه قز ،ده خمه ی فه قره قای مه هاباد، ته ختی سو له یمانی تیکاب،تاق وه سانی کرماشان،په رستگه ی ئاناهیتای که نگاوه ر     چه ند وینه یه که بو سه لماندنی ئه م وته یه .

له بواری موسیقا و ویژه وانیشدا کورده کان خزمه تی به رچاویان کردوه و بنه مای موسیقای ئیرانیان دارشتوه

"هوره"تایبه تی ناوچه ی کرماشانه و ده گه ریته وه سه ر گاتاکانی زه رتوشت

"سیا چه مانه"واته سیا جامه گان تایبه ته به ناوچه ی هه ورامان و پال پشتیک بون بو شورشی ئه بو موسلیمی خوراسانی

"حه یران"تایبه تی موکوریان و ده شتی هه ولیره له وشه ی ئا ییران گیراوه ته وه .

 زور که سایه تی گه وره ی مه لبه ندی کورستان له بواری موسیقا دا ئه سپی خویان تاو داوه و دره وشاونه ته وه له نه کیسای باربودی ده رباری ساسانی یه وه بگره تا ده گاته موجته با میرزاده ژه نیاری ویولون و سه ید خه لیل عالی نژاد ژه نیاری ته نبور،ته نبور موسیقایه کی عیرفانی یه میژوه که ی ده گه ریته وه بو 5000 سال له مه وبه رُ به دریژای میژوونیوی جوراو جوری بوه له م سه رده مه دا زیاتر له ناوچه ی خوراسان و کرماشاندا باوه ،له بواری ویژه وانیشدا که سانیکی وه ک بابا تاییر و موحه ممه دی قازی و عه بدوره حمان شه ره فکه ندی {ماموستا هه ژار} بو هه میشه نیوی خویان به نه مری له میژووی ئیرانداتومار کردوه .

+ نوشته شده در  سه شنبه 1389/01/03ساعت 9:56  توسط چیا  |